Kiedy w Krakowie mówi się o miejscu, w którym studiował Mikołaj Kopernik, nie chodzi jedynie o kartę z historii Uniwersytetu Jagiellońskiego. W murach najstarszego gmachu uczelni – Collegium Maius studenci słuchali wykładów z matematyki i astronomii, profesorowie prowadzili dysputy, a biblioteka gromadziła tysiące ksiąg. To właśnie tętniące życiem środowisko akademickie stopniowo przekształciło ten obiekt w jedno z głównych centrów nauki w Krakowie, pisze ikrakow.net.
Wpływ Collegium Maius nie zakończył się wraz ze średniowiecznymi wykładami. Przyrządy naukowe, księgi, dokumenty uniwersyteckie, portrety profesorów oraz wielowiekowe tradycje przetrwały stulecia, a sam budynek stał się miejscem, w którym przeszłość uniwersytetu wciąż współtworzy kulturę miasta. Dlatego historia Collegium Maius jest fascynująca także z perspektywy tego, jak w Krakowie kształtowała się kultura wiedzy.
Collegium Maius: historia nauki uniwersyteckiej
Akademię Krakowską ufundował król Kazimierz Wielki w maju 1364 roku, lecz po jego śmierci w 1370 roku działalność uczelni podupadła. Odnowienie uniwersytetu nastąpiło z inicjatywy króla Władysława II Jagiełły w 1400 roku, który przeznaczył na ten cel środki z testamentu królowej Jadwigi Andegaweńskiej i zakupił narożną kamienicę u zbiegu dzisiejszych ulic Jagiellońskiej i św. Anny.
Budynek ten stał się zalążkiem Collegium Maius. W XV wieku uniwersytet sukcesywnie dokupował sąsiednie domy, łącząc poszczególne obiekty w jeden zespół architektoniczny. W ten sposób ukształtowało się miejsce zapewniające stałą bazę dla codziennej pracy profesorów i żaków.
W Collegium Maius odbywały się nie tylko zajęcia dydaktyczne, lecz także:
- dysputy;
- wspólne posiłki i spotkania profesorskie.
Po pożarach z lat 1462 i 1492 zespół nadal rozbudowywano, a w 1493 roku zawarto umowę z mistrzem Janem z Saksonii na wzniesienie arkadowych krużganków ze sklepieniami kryształowymi. Do 1540 roku obiekt zyskał formę późnogotyckiego kompleksu na planie czworoboku z wewnętrznym arkadowym dziedzińcem.
Cechy architektoniczne gmachu Collegium Maius
W tym kolegium nauka nie ograniczała się wyłącznie do sal wykładowych. Na parterze usytuowano lektoria nazwane imionami antycznych mędrców: Sokratesa, Galena, Ptolemeusza, Pitagorasa i Platona. Obok wydzielono pomieszczenia dla profesorów, archiwum oraz skarbiec.
Szczególną rolę odgrywała biblioteka. Wzniesiono ją w 1519 roku, ponieważ w XVI wieku zbiory uniwersyteckie liczyły już około 8000 woluminów i wymagały większej przestrzeni.
Specjalnie zaprojektowano:
- Aulę – reprezentacyjną salę uniwersytecką służącą celom akademickim;
- Izbę Wspólną (Stuba Communis) – przeznaczoną na wspólne posiłki, dysputy oraz wybory rektora.
W ten sposób Collegium Maius połączyło kluczowe elementy działalności naukowej: od sal wykładowych i biblioteki po archiwum i skarbiec. Akademia Krakowska stała się ośrodkiem przyciągającym studentów z różnych zakątków Europy, gdzie wiedza była nie tylko przekazywana kolejnym pokoleniom, lecz także gromadzona i rozwijana.
Kopernik i krakowska astronomia
Pod koniec XV wieku Akademia Krakowska słynęła z wysokiego poziomu studiów matematycznych i astronomicznych. Wykładali tu wybitni uczeni i astrologowie: Jan z Głogowa (Jan z Głogowa), Wojciech z Brudzewa (Albert Brudzewski) oraz Marcin Bylica z Olkusza (Marcin Bylica z Olkusza).
Dla ówczesnej nauki ogromne znaczenie miały nie tylko same wykłady. W październiku 1494 roku Akademia otrzymała bezcenne instrumenty na mocy testamentu Marcina Bylicy (Marcin Bylica):
- astrolabium arabskie z 1054 roku;
- astrolabium z 1486 roku;
- torquetum z 1487 roku;
- globus nieba wykonany w 1480 roku przez Hansa Dorna z Budy.
W uczelni tej studiował również Mikołaj Kopernik (Mikołaj Kopernik), którego nazwisko stało się najsłynniejszym symbolem w historii nauki. Często jednak zapomina się, że fundamentem jego erudycji była formacja odebrana w krakowskim środowisku akademickim, gdzie badania nad matematyką i astronomią stały już na najwyższym poziomie.
Od uniwersytetu do dziedzictwa kulturowego
W XVIII wieku Collegium Maius zaczęło tracić pierwotną rolę, jaką odgrywało w średniowiecznym uniwersytecie. Reforma Hugona Kołłątaja z lat 1777–1783 zniosła dawną autonomię kolegium, rezydencje profesorskie oraz wspólne życie wykładowców, a większość sal wykładowych przeniesiono do innych budynków. W Collegium Maius pozostawiono jedynie bibliotekę i archiwum, przez co gmach stopniowo stawał się miejscem przechowywania wiedzy oraz pamięci uniwersyteckiej.
Funkcja ta uległa umocnieniu w XIX wieku. W latach 1840–1870 zespół przebudowano w stylu neogotyckim na potrzeby Biblioteki Jagiellońskiej, a po 1867 roku uniwersytet na nowo stał się kluczowym centrum polskiej nauki i kultury. W 1867 roku profesor archeologii i sztuki Józef Łepkowski utworzył Gabinet Sztuki i Archeologii, dający początek przyszłym uniwersyteckim zbiorom muzealnym.
Jak Collegium Maius stało się muzeum?
W XX wieku troska o zachowanie uniwersyteckiego dziedzictwa nabrała szczególnego wymiaru. Po zajęciu Krakowa w 1939 roku pięciu rektorów Uniwersytetu Jagiellońskiego zostało aresztowanych przez hitlerowców i uwięzionych w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen. Dla profesorów, którzy pozostali na miejscu, ocalenie budynku, archiwaliów, przyrządów naukowych oraz dzieł sztuki stało się sprawą ocalenia pamięci o uczelni. Dokładali oni wszelkich starań, by zrealizować to zadanie.
Po II wojnie światowej Senat Uniwersytetu Jagiellońskiego podjął decyzję o utworzeniu muzeum. Prace konserwatorskie w Collegium Maius trwały w latach 1949–1964: usunięto neogotyckie nawarstwienia i przywrócono budynkowi wygląd sprzed przebudowy z 1840 roku w oparciu o zachowane plany i ryciny.
W skład zbiorów muzealnych weszły:
- ponad 2000 dawnych przyrządów naukowych do astronomii, geodezji, nawigacji i fizyki;
- globusy z XVI–XIX wieku;
- ponad 1400 obrazów;
- rzeźby;
- fotografie;
- oryginalne insygnia uniwersyteckie (berła rektorskie, pierścienie i łańcuchy).
Muzeum zainaugurowało działalność w maju 1964 roku z okazji 600-lecia uniwersytetu, a w tym samym roku Collegium Maius zostało wpisane do rejestru zabytków. Od tego momentu jego ekspozycje ukazują historię nauki poprzez autentyczne eksponaty: od wiekowych instrumentów i globusów po portrety profesorów i akademickie insygnia.
Najcenniejsze eksponaty skarbca
Skarbiec Collegium Maius to jedno z najważniejszych wnętrz Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego. Przechowywane są w nim unikatowe insygnia władzy uniwersyteckiej, zabytkowe przyrządy naukowe oraz pamiątki związane z dziejami Akademii począwszy od XV wieku.
Do najcenniejszych obiektów należą:
- gotyckie berła rektorskie – dary królowej Jadwigi Andegaweńskiej (Jadwiga Andegaweńska), kardynała Zbigniewa Oleśnickiego (Zbigniew Oleśnicki), kardynała Fryderyka Jagiellończyka (Fryderyk Jagiellończyk) oraz biskupa Bernarda Maciejowskiego (Bernard Maciejowski);
- pierścienie i łańcuchy rektorskie z XV–XIX wieku – symbole uniwersyteckiego statusu i dostojeństwa;
- Globus Jagielloński (Globus Jagiellonicus) – jeden z najstarszych globusów na świecie z zaznaczonym kontynentem amerykańskim, zapisany Akademii przez profesora matematyki Jana Brożka (Jan Brożek);
- srebrny stół króla Jana III Sobieskiego (Jan III Sobieski).
W zbiorach znajdują się również cenne pamiątki współczesne: statuetka Oscara reżysera Andrzeja Wajdy (Andrzej Wajda), medal Nagrody Nobla Wisławy Szymborskiej (Wisława Szymborska), złoty medal olimpijski Roberta Korzeniowskiego (Robert Korzeniowski) czy fotografia Ziemi z autografem Neila Armstronga opatrzona dedykacją dla „Muzeum Kopernika” (Muzeum Kopernika). Skarbiec usytuowany jest na pierwszym piętrze między Izbą Wspólną a Aulą, a jego zwiedzanie odbywa się wyłącznie z przewodnikiem.
Dlaczego Collegium Maius pozostaje symbolem intelektualnej kultury Krakowa?
Collegium Maius pełni współcześnie nie tylko funkcję muzealną. W jego przestrzeniach odbywają się posiedzenia Senatu uczelni, konferencje oraz inauguracja roku akademickiego. Pielęgnowane są tu tradycje, które uniwersytet przenosi z przeszłości w teraźniejszość. Przykładem jest uroczysty orszak profesorski, w którym bierze udział do 350 wykładowców w tradycyjnych togach uniwersyteckich. Ta akademicka tradycja została wpisana na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Polski.
Uwagę przyciągają także:
- historyczna maksyma „Plus ratio quam vis” (Niech rozum przewyższa siłę), umieszczona na portalu Auli;
- grający zegar z figurami królowej Jadwigi Andegaweńskiej, króla Władysława II Jagiełły, reformatora Hugona Kołłątaja i innych zasłużonych postaci.
Na tym właśnie polega współczesne znaczenie Collegium Maius dla Krakowa. Jest to przestrzeń, w której harmonijnie współistnieją działalność uniwersytecka, pamięć naukowa, uroczysty ceremoniał oraz tradycja kulturowa. Dlatego najstarszy gmach Uniwersytetu Jagiellońskiego pozostaje nie tylko świadkiem przeszłości, lecz także żywym i cennym elementem intelektualnego życia miasta.