W Krakowie witraże można zobaczyć nie tylko w muzeach, ale także w kościołach, budynkach użyteczności publicznej, teatrach, kawiarniach, a nawet w dawnych kinach. Za wieloma z tych dzieł stoi historia pracowni, która rozpoczęła działalność w 1902 roku i przekształciła witraż z rzemiosła w istotny element sztuki miejskiej, pisze ikrakow.net.
Krakowski Zakład Witrażów Stanisława Żeleńskiego (Stanisław Żeleński) przetrwał wojny światowe, śmierć założyciela, nacjonalizację oraz zmiany właścicieli. Wraz z pracownią przetrwała jednak technologia, a dzieła pozostały w architekturze Krakowa oraz dziesiątków innych miast.
Jak w Krakowie powstała pracownia, która zmieniła historię witrażu?
Wiosną 1902 roku w Krakowie otwarto pracownię profesora Władysława Ekielskiego (Władysław Ekielski) i Antoniego Tucha (Antoni Tuch). Początkowo mieściła się zaledwie w 4 pomieszczeniach, lecz wkrótce małe przedsiębiorstwo zajęło całe pierwsze piętro kamienicy Ekielskiego przy ulicy Wolskiej (Wolska).
Używano tam różnych rodzajów szkła:
- katedralnego;
- średniowiecznego;
- amerykańskiego;
- opalescentowego;
- ornamentalnego.
Ponadto na podstawie projektów lokalnych artystów wycinano dziesiątki drobnych elementów do przyszłych kompozycji. Na takie wyroby utrzymywał się wysoki popyt.
Cechy charakterystyczne produkcji krakowskiej pracowni
W malarni nanoszono farbę, po czym elementy wkładano do pieca, gdzie w wysokiej temperaturze farba stapiała się z powierzchnią szkła, stając się odporną na słońce, mróz i deszcz. Gotowe elementy oprawiano w ołowiane profile, produkowane bezpośrednio w pracowni. W celu uzyskania szczególnych efektów stosowano trawienie i srebrzenie, które po wypaleniu mogło dawać złociste odcienie.
Już w pierwszych latach działalności zakład otrzymał dziesiątki zamówień dla kościołów i budynków świeckich w Krakowie, Lwowie, Żółkwi i innych miastach. Witraż „Życie – krótki sen” (Vita somnium breve) według projektu Józefa Mehoffera (Józef Mehoffer) zdobył złoty medal na Wystawie Światowej w Saint Louis w 1904 roku.
O tym, jak Stanisław Żeleński przekształcił pracownię w przedsiębiorstwo
W 1904 roku do spółki dołączył Stanisław Żeleński – architekt i budowniczy rządowy przy krakowskim starostwie. Dwa lata później przejął zakład na własność, a w styczniu 1907 roku zarejestrował nowe przedsiębiorstwo: „Krakowski Zakład Witrażów, Oszkleń Artystycznych i Fabryka Mozaiki Szklanej S. G. Żeleński”.
Wraz z nowym właścicielem pracownia zyskała możliwość:
- pracy z droższym i wyższej jakości szkłem, sprowadzanym z Anglii i Ameryki;
- realizacji dużych zamówień dla kościołów.
Żeleński zrezygnował ze służby państwowej, zdobył doświadczenie w zagranicznych warsztatach i zaczął angażować do współpracy wybitnych polskich artystów. Za część artystyczną odpowiadał Jan Bukowski (Jan Bukowski), kompozycje figuralne wykonywał Stefan Matejko (Stefan Matejko). Do pracowni przychodzili także młodzi artyści oraz uczniowie Akademii Sztuk Pięknych i szkół przemysłowych.
Od pieców po sześciometrową salę: nowa siedziba Żeleńskiego
Nowa skala działalności wymagała większej przestrzeni. W latach 1906–1908 według projektu architekta Ludwika Wojtyczki (Ludwik Wojtyczka) wzniesiono specjalną, dwupiętrową kamienicę dostosowaną do produkcji witraży.
W budynku ulokowano:
- piec do wytapiania ołowiu i cyny;
- magazyny szkła i materiałów;
- 3 piece gazowe do utrwalania malatury na szkle;
- 2 warsztaty szklarskie;
- dużą salę dla artystów;
- pomieszczenie do trawienia szkła kwasami;
- bibliotekę z publikacjami poświęconymi światowej sztuce witrażowej.
Wydzielono także salę o wysokości 6 metrów z wielkim oknem, gdzie zamawiający i projektanci mogli oglądać gotowe prace. Artystom przeznaczono osobne piętro, na którym tworzyli projekty, a mistrzowie następnie realizowali je w szkle.
O tym, jak Żeleński wpisał się w miejskie życie Krakowa
Witraże z pracowni Żeleńskiego stopniowo wyszły poza mury kościołów i stały się częścią architektury świeckiej. Zamawiano je do instytucji, hoteli, teatrów, kawiarni, kin oraz domów prywatnych.
Wśród najbardziej znanych realizacji znalazły się:
- Kasa Oszczędności Miasta Krakowa – witraże z 1932 roku według projektu Józefa Mehoffera;
- Muzeum Techniczno-Przemysłowe w Krakowie – dzieła z 1913 roku według projektu Wojciecha Jastrzębowskiego;
- Teatr „Bagatela” (Bagatela) w Krakowie – prace z 1918 roku według projektu Henryka Uziembły;
- kawiarnia „Jama Michalika” (Jama Michalika) – witraże z 1911 roku według projektów Karola Frycza i Henryka Uziembły.
Pracownia zdobyła międzynarodowe uznanie: w gronie jej nagród znalazły się złote medale na wystawach w Paryżu i Wiedniu, a w 1907 roku w Antwerpii otrzymała Grand Prix oraz złoty medal z krzyżem. To właśnie za sprawą takich dzieł, stworzonych w pracowni Żeleńskiego, witraż stał się sztuką podziwianą nie tylko w świątyniach, lecz także na ulicach Krakowa.
Wojna, nacjonalizacja i powrót do historycznej nazwy
Druga wojna światowa nie przerwała na długo pracy zakładu, lecz dla rodziny był to czas dramatycznych prób. W lipcu 1944 roku właściciele zostali aresztowani przez nazistów. Spadkobierca założyciela, Adam Żeleński, trafił do więzienia Montelupich w Krakowie, a stamtąd do obozu koncentracyjnego Flossenbürg. Po zakończeniu wojny Iza Żeleńska w lutym 1945 roku wznowiła działalność pracowni, a pół roku później powrócił Adam, któremu udało się przeżyć obóz zagłady.
Działalność nie trwała jednak długo w dawnej formie. W ramach nowej polityki w 1952 roku zakład objęto przymusowym zarządem państwowym, a następnie znacjonalizowano. W latach 60. przejęła go spółdzielnia „Gromada”, po kolejnych 9 latach właścicielem stała się „Renowacja”, a nazwa oraz historyczny status pracowni stopniowo oddaliły się od rodziny Żeleńskich.
Powrót do tradycji nastąpił w 2000 roku, kiedy zakład nabył Piotr Ostrowski. Spadkobiercy rodziny Żeleńskich wyrazili zgodę na przywrócenie historycznej nazwy i logotypu pod warunkiem zachowania najwyższego poziomu rzemiosła oraz udziału artystów w wystawach. Od tego momentu pracownia powróciła również do realizacji historycznych projektów Stanisława Wyspiańskiego i Józefa Mehoffera.
„Żywe muzeum” Żeleńskiego: powstawanie współczesnych witraży
Od 2004 roku w zabytkowej kamienicy przy alei Zygmunta Krasińskiego (Zygmunta Krasińskiego) działa Muzeum Witrażu. Funkcjonuje ono jako „żywe muzeum” – odwiedzający mogą nie tylko podziwiać ekspozycję, ale również obserwować pracę rzemieślników na żywo.
Stała ekspozycja prezentuje witraże autorstwa:
- Stanisława Wyspiańskiego;
- Józefa Mehoffera;
- Wojciecha Jastrzębowskiego;
- Stefana Matejki.
Współczesna pracownia Żeleńskiego funkcjonuje już w innych realiach, lecz zachowuje to, co najważniejsze – ręczną obróbkę szkła. Projektowanie i przygotowanie techniczne stały się bardziej precyzyjne, ale barwne szkło, malowanie, wypalanie i lutowanie cyną wciąż stanowią serce procesu. Właśnie połączenie dawnego rzemiosła ze współczesnymi standardami odróżnia dzisiejszą pracownię od manufaktury z początku XX wieku.
Pracownia Żeleńskiego i witrażowy wizerunek Krakowa
W ciągu dekad działalności Pracownia Stanisława Żeleńskiego (Stanisław Żeleński) wykonała zamówienia na witraże dla 3000 obiektów. Dla Krakowa stała się miejscem narodzin własnej, wyrazistej szkoły witrażu. Pracowali tu artyści, uczniowie i mistrzowie szklarstwa, którzy uczyli się od siebie nawzajem i przekazywali wiedzę kolejnym pokoleniom. Dzięki temu miasto królów zyskało nie tylko pojedyncze dzieła wybitnych twórców, lecz żywą tradycję, która przetrwała wojny, przemiany ustrojowe i pokolenia właścicieli zakładu.
Doświadczenie to uczyniło z Krakowa jeden z najważniejszych punktów na światowej mapie sztuki witrażowej. Pracownia ocaliła dawne projekty oraz techniki i kontynuuje działalność w tym samym miejscu, w którym wszystko zaczęło się na początku XX wieku. Dlatego historia Żeleńskiego to dla Krakowa nie tylko przeszłość, ale wciąż żywa część miejskiej tożsamości kulturowej.