Opieka nad osobami z chorobami psychicznymi to temat, którego zwykli obywatele starają się unikać, ale we wszystkich krajach świata rządy zwracają uwagę na takie osoby. Istnieją specjalne szpitale, w których starają się wspierać stan takich obywateli, opracowywane są specjalne programy rehabilitacyjne, pisze ikrakow.net. W Polsce pierwsze placówki dla osób z zaburzeniami psychicznymi pojawiły się w XV wieku, ale na profesjonalne leczenie trzeba było czekać ponad 200 lat. Szpital kliniczny im. Józefa Babińskiego, który znajduje się w Kobierzynie, jest największym w Małopolsce. Wyróżnia się nie tylko skutecznymi metodami, ale także oryginalnym zespołem architektoniczno-parkowym, który również odgrywa ważną rolę w procesie leczenia.
Postawy wobec osób z chorobami psychicznymi w Polsce w minionych wiekach
Istnieją informacje, że w Polsce opiekowano się osobami chorymi psychicznie już w połowie XV wieku. Pierwszą tego typu instytucją był „Thorichte Hof” („dziedziniec nierozumnych”), założony na zamku krzyżowców w Świeciu. Chorymi opiekowały się zakonnice i zakonnicy. Później, w połowie XIX wieku, szpital psychiatryczny został przeniesiony do dawnego klasztoru bernardynów, gdzie pozostał aż do XXI wieku.
Warto wspomnieć, że prawo nakazujące opiekę nad osobami chorymi psychicznie pojawiło się w Polsce w XVI wieku. Zostało ono ogłoszone przez króla Zygmunta Starego w I statucie litewskim w 1529 roku i od tego czasu w całym kraju starannie realizowano wszystkie te punkty. Oczywiście metody leczenia w tamtych czasach diametralnie różniły się od dzisiejszych, ale najważniejsze jest to, że nadal starano się pomóc biednym ludziom, którzy stracili rozum.
Powstanie szpitala psychiatrycznego w Kobierzynie
Wiadomo, że pomysł utworzenia zakładu leczniczego dla chorych psychicznie był rozważany przez władze Krakowa już w 1903 roku. Budowę zakładu rozpoczęto jednak dopiero w 1907 roku, co potwierdza uchwała Królestwa Galicji i Lodomerii. Na mocy tego aktu przyznano działkę w podkrakowskiej wsi Kobierzyn oraz pożyczkę na cele budowlane. W XXI wieku Kobierzyn stał się jedną z dzielnic Krakowa. Pierwszym dyrektorem placówki został dr Jan Mazurkiewicz, który później zasłynął jako twórca Warszawskiej Szkoły Psychiatrycznej.
Trudno powiedzieć, kto wpadł na pomysł nietypowego projektu miasta-ogrodu, ale pawilonowy model szpitala uczynił placówkę jedną z najbardziej niezwykłych w całej Polsce. Eksperci nazywają układ, architekturę i aranżację terenów zielonych prawdziwym dziełem sztuki. Kompleks zaprojektowali architekci Władysław Klimczak, Zygmunt Jarlany, Andrzej Dodkowski i Tadeusz Zieliński. Podjęli oni ryzyko połączenia elementów stylu dworkowego z modnym wówczas stylem Art Deco. Jednocześnie zadbali o komfortowe warunki nie tylko dla pacjentów, ale także dla personelu. W projekt zaangażowani byli również doświadczeni specjaliści medyczni: profesorowie Jan Mazurkiewicz i Jan Piltz, lekarze Henryk Halban i Władysław Kolberg.
Cechy projektu
Kompleks szpitalny został zbudowany na 52 hektarach ziemi w Kobierzynie. Najpierw zbudowano kaplicę, a następnie dobudowano 20 pawilonów z 600 łóżkami. Lekarze zalecili, aby budynki były oznaczone nie tylko numerami, ale także literami. W ten sposób pojawiły się budynki z numerami od I do IX, a pierwsze siedem uzupełniono również literami, „A” dla budynków żeńskich i „B” dla budynków męskich. Ostatnie dwa budynki pozostały bez liter i zostały wydzielone dla chorych psychicznie, osób z infekcjami i chorych na jaglicę.
Budynki mieszkalne dla personelu i budynki techniczne znajdowały się oddzielnie: kuchnia, piekarnia, pralnia, kotłownia, budynki gospodarcze i gospodarstwa. Pomimo rozdzielenia, całość była postrzegana w jednym stylu, ponieważ architekci stworzyli oryginalny plan, umiejętnie łącząc holistyczną architekturę, park i ogród. Funkcjonalne rozwiązania techniczne przyniosły obiektowi sławę najnowocześniejszego w całym cesarstwie austro-węgierskim. Poziom prac oceniali eksperci z różnych miast Polski. Budowa trwała do 1917 roku, kiedy to I wojna światowa uniemożliwiła wcześniejsze zakończenie prac. Ponieważ w pobliżu Kobierzyna znajdowały się obiekty wojskowe, urzędnicy państwowi proponowali nawet zniszczenie niedokończonych budynków. Na szczęście do tego nie doszło.
Otwarcie i pierwsze doświadczenia szpitala w Kobierzynie
Oczekiwane wydarzenie miało miejsce w 1917 roku, kiedy instytucja oficjalnie otrzymała status Państwowego Zakładu dla Umysłowo i Nerwowo Chorych w Kobierzynie. W rzeczywistości było to miasto w mieście, z własną kuchnią, piekarnią, pralnią, teatrem, kaplicą, warsztatami i strefą rozrywki. Był tam nawet cmentarz. Początkowo instytucja przyjęła tylko 600 pacjentów, ale do końca 1917 r. liczba ta wzrosła do 1100.
W zakładzie pracowało tylko 7 lekarzy. Oprócz leczenia farmakologicznego stosowano terapię zajęciową. Pacjenci, którzy byli chętni i zdolni do pracy ze względu na stan zdrowia, byli angażowani do prac domowych, kuchennych i ogrodowych. Mieli również pracę w warsztatach stolarskich, tkackich, szewskich i krawieckich. Praktyka wykazała, że praca nie tylko pomagała pozbyć się negatywnych myśli, ale także dawała pacjentom poczucie przynależności do społeczności, promowała adaptację społeczną i wychodzenie z kryzysów psychicznych.
Przedwojenny rozwój szpitala
Po doktorze Janie Mazurkiewiczu w kolejnych latach na stanowisko dyrektora wybierano Romana Zagórskiego, Juliusza Morawskiego i Władysława Stryjeńskiego. Osoby te dbały o szpital, w latach 1919-1939 wybudowano na jego terenie dodatkowe pawilony, sklep, punkty usług rzemieślniczych, przedszkole, kompanię straży pożarnej. Udało im się także nawiązać współpracę z zakonnikami, w szczególności ze Zgromadzeniem Sióstr Służebniczek Niepokalanego Poczęcia NMP w Dębicy. Kobiety pracowały jako pielęgniarki w szpitalu i aptece, a także zajmowały się domem i kuchnią.
Straszne lata okupacji
Gdy wybuchła II wojna światowa, życie pacjentów w okupowanym mieście było zagrożone. Niemiecki komendant zażądał eliminacji osób z chorobami psychicznymi, zgodnie z polityką III Rzeszy. Pacjentom ograniczano wyżywienie, odmawiano przyjmowania leków, a przedstawicieli narodowości żydowskiej niemal natychmiast deportowano. Między wrześniem 1939 r. a czerwcem 1942 r. liczba pacjentów zmniejszyła się o połowę. Następnie 535 pozostałych pacjentów zostało przetransportowanych do Auschwitz, a ci, którzy nie nadawali się do transportu, zostali zabici na miejscu. Tylko jedna kobieta miała szczęście uciec, Waleria Białońska, która została ukryta przez lekarzy, a następnie przemycona do wioski.
Następnie na terenie szpitala naziści utworzyli koszary SS, obóz szkoleniowy dla hitlerowskiej młodzieży i szpitale frontowe. Część wyposażenia szpitala została wywieziona podczas odwrotu w 1945 roku. Po wyzwoleniu Kobierzyna od nazistów budynki zostały przejęte przez radzieckie szpitale wojskowe. Dopiero w 1946 r. pomieszczenia zostały zwrócone państwowemu szpitalowi dla pacjentów neurologicznych i psychicznych.
Rozwój i perspektywy
W 1951 roku szpital otworzył 60-łóżkowy oddział neuropsychiatrii dziecięcej, którego pierwszym ordynatorem został dr Kazimierz Dąbrowski. W 1953 roku powstało nie tylko przedszkole, ale także szkoła podstawowa dla małych pacjentów. W 1960 r. krakowski szpital ogłosił powstanie oddziału psychosomatycznego, gabinetów chirurgicznych i ginekologicznych. W 1978 roku decyzją Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej Oddział Neuropsychiatrii Dziecięcej został podporządkowany Klinice Psychiatrii Akademii Medycznej w Krakowie.
W 1989 roku rozpoczęto modernizację, większość pawilonów została odnowiona i wyremontowana, a naukowcy placówki rozpoczęli aktywną komunikację z kolegami z innych krajów europejskich. Pod koniec 1990 roku placówka otrzymała status specjalistycznego samodzielnego szpitala państwowego. Zespół szpitalno-parkowy został wpisany do rejestru zabytków Krakowa. Na początku XXI wieku w Szpitalu, który już wtedy nosił imię dr. Józefa Babińskiego, powstał oddział psychiatrii sądowej o zaostrzonym rygorze, który stał się jedynym w całej Małopolsce. W 2020 r. placówka została przekształcona w potężne centrum medyczne z nowoczesnymi laboratoriami i sprzętem.